Manga: de Japanse stripcultuur van rolschildering tot weekblad

Wat is manga?

Manga is het Japanse woord voor strips en beeldverhalen: verhalen die worden verteld in getekende panelen met tekstballonnen, traditioneel in zwart-wit en van rechts naar links gelezen. Het woord bestaat uit de tekens 漫 (man, losjes of grillig) en 画 (ga, tekening) en betekent letterlijk zoiets als 'vrije tekeningen'.

Het grote verschil met de strip zoals we die in Nederland kennen, is de breedte van het medium. In Japan is manga geen kinderhobby maar een vast onderdeel van de leescultuur, met verhalen voor elke leeftijd en over vrijwel elk onderwerp: sport, romantiek, horror, werk, geschiedenis, koken en zelfs economie. Veel bekende anime begint als manga, en de wisselwerking tussen beide media is groot.

Van rolschildering tot Tezuka

De geschiedenis van manga reikt verder terug dan de strip zelf. Als vroegste voorloper worden vaak de Chōjū-giga genoemd, rolschilderingen uit de twaalfde en dertiende eeuw die in de tempel Kōzan-ji bij Kyoto worden bewaard. Kikkers, hazen en apen bootsen daarin mensen na, getekend met losse, beweeglijke penseellijnen en van rechts naar links te bekijken. Of dit al 'manga' is, daarover verschillen kenners van mening.

Het woord manga dook in de late achttiende eeuw op voor vrije, schetsmatige tekeningen. Bekend werd het door de Hokusai Manga van Katsushika Hokusai: een reeks schetsboeken vol mensen, dieren, landschappen en fabelwezens, bedoeld als voorbeeldboek en niet als doorlopend verhaal.

De moderne manga ontstond na de Tweede Wereldoorlog. Osamu Tezuka, bekend van Astro Boy (Tetsuwan Atomu), introduceerde filmische technieken zoals close-ups, wisselende camerahoeken en verhalen die honderden pagina's doorlopen. Eind jaren vijftig kwam daar de gekiga ('dramatische beelden') bij, een stroming rond Yoshihiro Tatsumi die realistische verhalen voor volwassenen wilde maken. Samen legden zij de basis voor de manga van nu.

Hoe manga gemaakt wordt

De meeste manga verschijnt eerst als vervolgverhaal in een tijdschrift en pas daarna gebundeld in boekvorm. De dikke week- en maandbladen, gedrukt op eenvoudig papier, bevatten hoofdstukken van tientallen series tegelijk. Lezers beoordelen de verhalen via enquêtes, en die uitslagen wegen mee in de vraag of een serie doorloopt of vroegtijdig eindigt.

De maker heet een mangaka en is vaak schrijver en tekenaar tegelijk. Een redacteur denkt mee over verhaal en tempo, en voor elk hoofdstuk maakt de mangaka eerst een ruwe schets van de pagina-indeling, de zogeheten name. Assistenten helpen met achtergronden, rasterfolie en afwerking. Succesvolle series worden gebundeld in tankōbon: handzame boekjes die samen een reeks van soms tientallen delen vormen.

De beeldtaal van manga

Manga heeft een herkenbare beeldtaal waarmee tekenaars beweging en gevoel zonder kleur overbrengen. Snelheidslijnen suggereren vaart, rasterpatronen (screentone) geven schaduw en sfeer, en klanknabootsingen in Japans schrift worden onderdeel van de tekening zelf. Expressieve ogen maken emoties leesbaar, een stijlkenmerk dat via Tezuka populair werd.

Ook de paneelindeling vertelt mee. Een stille, brede strook kan een moment laten duren, een pagina vol kleine panelen versnelt het tempo. Bij komische momenten veranderen personages soms ineens in kleine, ronde versies van zichzelf, de chibi- of super-deformed-stijl. Wie manga leest, leert die codes snel herkennen, en juist daardoor kan het medium veel vertellen met weinig woorden.

Manga in het dagelijks leven in Japan

In Japan is manga overal zichtbaar, van boekwinkels met verdiepingen vol mangadeeltjes tot de tijdschriftenrekken in de konbini. Het staand doorbladeren van tijdschriften, tachiyomi, is een bekend tafereel. In een manga kissa, een café met wanden vol manga, kun je rustig zitten lezen, en in Akihabara in Tokio komen manga, anime en games samen.

Naast de commerciële manga bestaat een grote wereld van dōjinshi: zelfuitgegeven strips, vaak gemaakt door fans die verder borduren op bestaande verhalen. Ze worden verspreid op beurzen zoals Comiket, waar ook cosplay een grote rol speelt. Voor wie de geschiedenis wil zien, is er het Kyoto International Manga Museum, gevestigd in een voormalige basisschool, met een lange wand vol manga die bezoekers zelf mogen pakken.

Manga buiten Japan

Buiten Japan wordt manga steeds vaker uitgegeven in de oorspronkelijke leesrichting, van rechts naar links. Vroeger werden pagina's soms gespiegeld zodat westerse lezers van links naar rechts konden lezen, maar dat verstoort de compositie van de tekenaar. Daarom kiezen uitgevers nu meestal voor de Japanse volgorde, met een korte leesuitleg achterin.

Manga heeft ook stripmakers buiten Japan beïnvloed. Verwante tradities bestaan in Korea (manhwa) en China (manhua), elk met een eigen geschiedenis en stijl. Wat manga bijzonder maakt, is niet één tekenstijl maar het idee dat een strip over alles kan gaan en voor iedereen kan zijn. Precies die openheid trekt nieuwe lezers aan, ook in Nederland en België.