Tokusatsu: Japanse helden, monsters en miniatuursteden

Wat is tokusatsu?

Tokusatsu is de Japanse verzamelnaam voor live-action films en tv-series die leunen op speciale effecten, zoals monsterpakken, miniaturen en explosies op de set. Het woord is een afkorting van tokushu satsuei, letterlijk 'speciale opnames', en wordt geschreven als 特撮.

In Japan kan het woord in principe slaan op elke productie met praktische effecten. In de praktijk denken de meeste mensen aan een paar herkenbare genres: kaiju-films met reusachtige monsters, de reuzenhelden van de Ultra-reeks en de transformerende helden van Kamen Rider en Super Sentai. Wat ze delen, is een voorliefde voor zichtbaar handwerk. Juist dat het pak een pak blijft en de stad een maquette, maakt voor fans een groot deel van de charme uit.

Miniaturen en suitmation: het handwerk achter de monsters

De moderne tokusatsu begint bij Eiji Tsuburaya, de effectenregisseur van filmstudio Toho. Voor Godzilla (Gojira, 1954) van regisseur Ishirō Honda wilde hij aanvankelijk werken met stop-motion, de techniek waarbij een poppetje beeldje voor beeldje wordt verplaatst. Dat bleek te duur en te traag. Daarom koos hij voor een acteur in een monsterpak die door een miniatuurstad loopt.

Die aanpak kreeg later de naam suitmation, een samentrekking van suit en animation. Acteur Haruo Nakajima speelde Godzilla in twaalf opeenvolgende films. Om het monster geloofwaardig te laten bewegen, bestudeerde hij olifanten en beren in de dierentuin van Ueno. Het eerste pak was loodzwaar, naar verluidt zo'n honderd kilo, en het was er binnen bloedheet.

Rond de acteurs bouwden de makers complete steden op schaal, met treinen, hoogspanningsmasten en gebouwen die zo waren gemaakt dat ze op het juiste moment overtuigend braken. Door met hoge snelheid te filmen en de beelden vertraagd af te spelen, kregen vallend puin en golvend water meer gewicht. Die combinatie van pakken, maquettes en vakkundige camerahandelingen werd het fundament van het genre.

Van Gekkō Kamen tot Ultraman: de eerste tv-helden

De televisie maakte tokusatsu tot een wekelijks ritueel voor kinderen. In 1958 verscheen Gekkō Kamen (Moonlight Mask), bedacht door schrijver Kōhan Kawauchi. De gemaskerde held met tulband en motor geldt als de eerste live-action superheld van de Japanse televisie.

Een echte doorbraak kwam in 1966. Tsuburaya, inmiddels met een eigen bedrijf, maakte voor zender TBS de serie Ultra Q, die begon als mysterieuze anthologie met wisselende verhalen. De zender wilde meer monsters zien, en dat gaf de aanzet tot wat in Japan de kaiju-boom wordt genoemd: een periode waarin monsters overal op het scherm te zien waren.

Nog datzelfde jaar volgde Ultraman, een reus uit de ruimte die vecht tegen kaiju en buitenaardse indringers. De formule bleek ijzersterk: een herkenbare held, elke week een nieuw monster en een climax in een miniatuurstad. De Ultra-reeks kreeg talloze opvolgers en is tot op de dag van vandaag een vast begrip.

Henshin: de transformatie van Kamen Rider en Super Sentai

Henshin, Japans voor 'transformatie', is het moment waarop een gewone persoon verandert in een held, en het is het hart van een groot deel van de tokusatsu. Het begint vaak met een pose, een kreet en een apparaat zoals een riem of armband.

Kamen Rider, in 1971 bedacht door mangaka Shōtarō Ishinomori en gemaakt door studio Toei, gaf dat moment zijn vorm. Hoofdpersoon Takeshi Hongo wordt door een kwaadaardige organisatie omgebouwd tot cyborg met een sprinkhaanmotief en keert zich tegen zijn makers. Toen hoofdrolspeler Hiroshi Fujioka geblesseerd raakte, introduceerde de serie een tweede Rider die zich met een handgebaar transformeert. Die transformatiepose werd een vaste conventie, en kinderen deden hem massaal na op het schoolplein.

In 1975 volgde Himitsu Sentai Gorenger, eveneens van Ishinomori en Toei. Hier vecht geen eenling maar een team van vijf, elk met een eigen kleur, samen tegen het kwaad. Daarmee begon de Super Sentai-reeks, waarin elk jaar een nieuw team met een eigen thema verschijnt, van dinosaurussen tot ridders. Teamwork, kleurcodes en reusachtige robots die samensmelten tot één nog grotere robot zijn de vaste ingrediënten.

Tokusatsu in Japan: kijkers, pakacteurs en fans

In Japan is tokusatsu een vast onderdeel van de jeugd van miljoenen kinderen, maar het publiek is breder dan dat. Series als Kamen Rider en Super Sentai waren lange tijd vaste prik op de zondagochtend, en veel ouders kijken mee omdat ze zelf met dezelfde helden zijn opgegroeid.

Achter elke held staan meestal twee mensen: de acteur die het gezicht levert en een suit actor of pakacteur die in het kostuum de gevechten en stunts uitvoert. Die pakacteurs hebben in fankringen een eigen reputatie, en hun manier van bewegen bepaalt hoe een personage overkomt. Veel jonge acteurs beginnen hun carrière bovendien als hoofdrolspeler in een tokusatsu-serie en stromen daarna door naar drama en film.

Ook buiten het scherm leeft het genre. Bij heldenshows op evenementen en in pretparken treden de personages live op voor kinderen, en volwassen fans verzamelen, bouwen en cosplayen hun favoriete helden en monsters. Het vakmanschap zelf kreeg eveneens erkenning: regisseur Hideaki Anno, bekend van Neon Genesis Evangelion en Shin Godzilla, stelde een tentoonstelling over tokusatsu samen in het Museum of Contemporary Art Tokyo, met originele maquettes en pakken.

De invloed van tokusatsu buiten Japan

De invloed van tokusatsu reikt veel verder dan Japan, vaak zonder dat kijkers het doorhebben. Het bekendste voorbeeld is Power Rangers, dat begin jaren negentig in de Verenigde Staten verscheen. De serie hergebruikte de gevechtsscènes in pak uit de Super Sentai-reeks Kyōryū Sentai Zyuranger en combineerde die met nieuwe opnames met Amerikaanse acteurs.

Daarnaast werkt de beeldtaal door in andere media. Reuzenrobots, transformatiescènes en kleurgecodeerde teams duiken op in anime, manga en games, en makers als Hideaki Anno noemen tokusatsu openlijk als inspiratie. Godzilla zelf groeide uit tot een internationaal filmicoon, waarover je meer leest bij de Japanse cinema. Zo is een genre dat begon met een acteur in een loodzwaar pak een van de stille bouwstenen van de wereldwijde Japanse popcultuur geworden.