Ninja: de echte shinobi achter de mythe

Wat is een ninja?

Een ninja was een verkenner en spion die voor een heer vijandelijk gebied binnendrong om informatie te verzamelen. In hun eigen tijd heetten ze meestal shinobi of shinobi no mono, letterlijk iemand die zich verbergt. Ze leefden zichtbaar tussen rijstvelden, tempels en marktkramen. Dat was het hele punt.

Het woord ninja zelf is jong. Japanse woordenboeken melden dat die uitspraak pas in de moderne tijd gangbaar werd, en volgens nippon.com vooral door een golf historische romans vanaf het midden van de jaren vijftig. Daarvoor sprak je van shinobi, of van Iga-mono en Koka-mono: mensen uit Iga en mensen uit Koka. Die twee namen brengen je naar de heuvels waar het verhaal begint.

Bestonden ninja echt?

In 1603 drukten jezuïeten in Nagasaki een Japans-Portugees woordenboek. Daarin staat het woord Xinobi, uitgelegd als een spion die in oorlogstijd 's nachts een kasteel binnensluipt of zich tussen vijandelijke troepen mengt. Voor de jezuïeten was de shinobi dus een bekend beroep. Het stond gewoon in het woordenboek.

Het International Ninja Research Center van de universiteit van Mie dateert de activiteit van shinobi vanaf de veertiende eeuw. Hun bloeitijd viel in de Sengoku-periode, de eeuw van de strijdende staten. Heren huurden hen in om te verkennen, brand te stichten of een hinderlaag te leggen. Toch telde vooral één ding: terugkomen. Niet de sluipmoordenaar uit films dus, maar een verkenner die gevechten liever vermeed.

Iga en Koka: de dorpen van de shinobi

Stel je een landschap voor van lage heuvels en smalle dalen, met op bijna elke heuveltop een kleine burcht van aarde en hout. Zo zagen Iga, in het huidige Mie, en Koka, in het huidige Shiga, er in de zestiende eeuw uit. Buiten de streek zeg je vaak Koga. Kyoto en Nara lagen dichtbij. Nieuws kwam hier snel binnen.

Er was geen grote heer die de streek beheerste. De plaatselijke landedelen, de jizamurai, bestuurden zichzelf en sloten verbonden. Volgens de Japanse erfgoedinstantie besloten ze samen, soms zelfs bij meerderheid van stemmen. De kroniekschrijver Kikuoka Nyogen beschrijft hoe ze 's ochtends op het land werkten en 's middags in de tempel krijgskunst oefenden. Dat zelfbestuur hield geen stand. In 1581 viel Oda Nobunaga Iga binnen.

Films laten graag een bittere vete zien tussen de ninja van Iga en die van Koka. Volgens de erfgoedbeschrijving van beide streken klopt dat grotendeels niet. De twee streken waren buren met familiebanden en hielden zelfs gezamenlijke vergaderingen in de open lucht, op het gras tussen de heuvels. Ze werkten vaker samen dan tegen elkaar. Dat maakt de volgende episode begrijpelijk.

Hattori Hanzo en de tocht door Iga

Juni 1582. Oda Nobunaga is in Kyoto verraden en gedood, en Tokugawa Ieyasu zit met een klein gevolg in de havenstad Sakai, ver van zijn eigen land. De kortste weg naar huis loopt over smalle bergpaden dwars door Iga en Koka. Elke bocht kan een hinderlaag zijn. Mannen uit beide streken begeleidden hem veilig naar Mikawa. Japan kent die vlucht nog als de Iga-goe, de oversteek door Iga.

Een van de bekendste namen uit dat verhaal is Hattori Masanari, beter bekend als Hattori Hanzo. Hij was geen zwartgeklede vechter maar een samurai uit een familie met wortels in Iga, die later de Iga-mannen in dienst van Ieyasu aanvoerde. Zijn naam leeft voort in de stad. Een poort van het keizerlijk paleis in Tokio, de Hanzomon, draagt naar verluidt zijn naam. Loop je daar langs, dan sta je bij een stukje ninjageschiedenis midden in de stad.

De Bansenshukai: het handboek uit 1676

In 1676 rondde Fujibayashi Yasutake in een dorp op de grens van Iga en Koka een verzamelwerk af van tweeëntwintig delen: de Bansenshukai. De titel betekent ongeveer tienduizend rivieren die in de zee samenkomen. Alle kennis moest in één werk stromen. Er zijn minstens dertig handschriften van bekend, en een onderzoeker van de universiteit van Mie denkt dat de schrijver eigenlijk een familielid met een andere naam was.

Wie de vergeelde bladzijden opslaat, vindt vooral praktische lessen. Hoe vermom je je, hoe lees je weer en sterren, hoe maak je buskruit en hoe houd je je hoofd koel? Het boek opent bovendien met delen over de juiste gezindheid. Er staat ook een korte techniek in om bij het verstoppen een handgebaar te maken en een spreuk te prevelen. Het doel was simpel: rustig blijven.

Zwart pak, shuriken en kunoichi

Op het Edo-toneel moest het publiek een ninja in één oogopslag herkennen. Daarom kreeg hij een zwart pak en een masker. Volgens de Nationale Bibliotheek van Japan komt het bekende beeld vooral daarvandaan. Echte shinobi droegen de onopvallende kleuren van hun tijd: bruin, roodbruin, zwart of donkerblauw. Ze vermomden zich als monnik of dorpeling.

Ook de shuriken, de werpster, hoort meer bij het toneel dan bij de geschiedenis. De bewaarde ninjahandboeken beschrijven het wapen niet. Samurai beoefenden het werpen als aparte krijgskunst, en op het Edo-toneel was de shuriken nog een metalen staafje. De platte ster die je nu kent, werd pas na de Tweede Wereldoorlog algemeen bekend.

En de kunoichi, de vrouwelijke ninja? Het woord was eerst slang voor vrouw, omdat het teken voor vrouw uit drie streken bestaat die op ku, no en ichi lijken. De Bansenshukai noemt een kunoichi-techniek waarbij een vrouw ergens binnengaat waar een man opvalt. Een vrouwelijke ninja zoals in films is in de bronnen nooit gevonden. Het beeld is modern.

Van Sarutobi Sasuke tot Naruto

Toen de lange vrede van de Edo-periode inviel, kregen de meeste mensen nooit een echte shinobi te zien. Ze kenden hen uit boeken en toneel. Daar waren ninja meestal schurken. De Iga-mannen en de Koka-groep zelf werden intussen bewakers: een eenheid uit Koka hield wacht bij een poort van het kasteel van Edo, het latere Tokio.

De omslag kwam in het begin van de twintigste eeuw. Zakboekjes van uitgeverij Tatsukawa Bunko maakten van Sarutobi Sasuke de eerste echte ninja-held. Na de oorlog volgden romans, films en manga. In 1999 begon Masashi Kishimoto aan Naruto, de manga over een luidruchtige jongen in een oranje pak die de beste ninja van zijn dorp wil worden. Ken je Japan van anime, dan ken je de ninja waarschijnlijk via hem.

Waar beleef je ninjacultuur in Japan?

In 1952 organiseerde Okuse Heishichiro, toen ambtenaar in de stad Ueno, een ninjatentoonstelling op een kinderexpo. In 1961 opende hij een ninjamuseum en later werd hij burgemeester. Ueno heet nu Iga. Daar vind je het Iga-ryu Ninja Museum, in het stadspark rond het kasteel. Je loopt door een verplaatst huis uit de late Edo-tijd vol verborgen trucs, ziet echte ninjawerktuigen en hoort de tik van een shuriken op hout bij het werpen.

Aan de andere kant van de heuvels ligt in de stad Koka het ninjadorp Koka no Sato Ninjutsu Mura, omringd door bos aan de voet van het Suzuka-gebergte. Je stapt er in het voormalige huis van de familie Fujibayashi, met geheime uitgangen, een hangende trap en verborgen deuren. Een klein museum toont onder meer een exemplaar van de Bansenshukai. Beide plekken combineer je goed met een verblijf in Kyoto, Osaka of Nara. Check vooraf de officiële sites.