Ikebana: de Japanse kunst van het bloemschikken

Wat is ikebana?

Ikebana is de Japanse kunst van het schikken van bloemen, takken en bladeren. Het woord verraadt de bedoeling al: ikeru betekent 'levend houden' en hana 'bloem'. Een afgesneden tak is hier geen decoratie, hij krijgt een tweede leven. Japanners noemen het ook kadō, de weg van de bloem.

Ben je gewend aan een vol boeket, dan moet je even omschakelen. Een westers boeket draait om overvloed. Ikebana doet het omgekeerde en kijkt naar de buiging van een tak, de stand van één blad en vooral naar de lucht ertussen. Een knop telt net zo zwaar als een open bloem, en een verdord blad mag blijven zitten. Het resultaat is asymmetrisch en stil, alsof iemand een stukje berghelling mee naar binnen nam.

Van tempelofferande tot kunstvorm

Het verhaal begint op het altaar. Met het boeddhisme kwam in de zesde eeuw de gewoonte naar Japan om bloemen te offeren. In India was dat vanzelfsprekend de lotus, in Japan werd het wat het seizoen bood. Het shintō voegde daar iets aan toe: groenblijvende takken gelden als yorishiro, plekken waar goden kunnen neerdalen. Elk nieuwjaar zie je dat nog terug in de kadomatsu van den en bamboe naast de voordeur.

In 1462 schreef een zenmonnik in zijn dagboek over Ikenobō Senkei, priester van de Rokkakudō, een zeshoekige tempel midden in Kyoto. Een krijger had hem uitgenodigd om bloemen te schikken, en de stad sprak er vol lof over. Het geldt als het moment waarop ikebana een eigen kunst wordt. De naam Ikenobō is eigenlijk een adres: het priesterverblijf (bō) aan de vijver (ike) van die tempel.

Een kleine eeuw later leerde Ikenobō Sen'ō zijn leerlingen dat het niet gaat om mooie bloemen tonen, maar om het wezen van een plant. Zelfs een droge tak kan dan waardevol zijn. Schrijver Yasunari Kawabata haalde hem in 1968 aan in zijn Nobelrede: met een takje bloemen en wat water kun je volgens Sen'ō de weidsheid van rivieren en bergen oproepen.

Van rikka tot vrije stijl

Stel je een ontvangstzaal voor in 1594. Hideyoshi Toyotomi, de man die Japan net had verenigd, komt op bezoek bij Maeda Toshiie. In de nis staat een enorm bloemstuk van Ikenobō Senkō: dennentakken die oprijzen uit witte kiezels. Op de hangrollen erachter zijn apen geschilderd, en van voren leken die naar verluidt in de dennen te spelen. Dat is rikka, 'staande bloemen', de oudste uitgewerkte stijl: een heel landschap in één vaas, van bergtop tot dal.

Niet elke kamer is een paleiszaal. Voor kleine ruimtes en de theekamer groeide een lossere vorm, nageire, 'ingeworpen': takken vrij in een hoge vaas, zonder houder. In de achttiende eeuw werd die eenvoud strakker in shōka, met drie hoofdlijnen die uit één punt naar het licht reiken.

Toen eind negentiende eeuw westerse bloemen Japan binnenkwamen, pasten die nergens goed in. Ohara Unshin bedacht er moribana voor, 'opgestapelde bloemen'. De stelen staan op een kenzan, een zwaar blokje vol naaldjes, in een lage schaal, en het water hoort bij het beeld. De twintigste eeuw voegde jiyūka toe, de vrije stijl, waarin zelfs ijzerdraad mag.

Scholen, grootmeesters en een filmregisseur

Ikebana leer je bij een school, een ryū, met meestal een iemoto aan het hoofd: een grootmeester die de traditie vaak binnen de familie doorgeeft. Ikenobō is de oudste en zit nog altijd bij de Rokkakudō. Hoe groot zo'n school kon worden, bleek in 1692, toen leerlingen van Ikenobō voor de gerestaureerde Grote Boeddha van de Tōdai-ji in Nara rikka van negen meter hoog maakten. Vanaf 1879 gaf Ikenobō Senshō les op een meisjesschool, en het aandeel vrouwen groeide snel.

De Ohara-ryū, officieel opgericht in 1912, bouwt voort op moribana. De grootste dwarsligger was Sōfu Teshigahara, die in 1927 de Sōgetsu-school oprichtte. Regels volgen vond hij niet genoeg; ikebana was creëren, met elk materiaal. Zijn zoon Hiroshi werd de derde grootmeester en maakte intussen films, waaronder Woman in the Dunes en Rikyu, over de theemeester die je zo tegenkomt.

Zo lees je een ikebana-bloemstuk

Kakuzō Okakura vertelt in The Book of Tea een beroemd verhaal over theemeester Sen no Rikyū. Rikyū had een tuin vol ochtendglorie, toen nog een zeldzame plant. Hideyoshi wilde de bloemen zien en kwam op de ochtendthee. Maar in de tuin was geen bloem meer te bekennen: de grond was geëgaliseerd en bestrooid met kiezels en zand. Boos stapte hij de theekamer binnen. Daar, in de nis, lag in een bronzen vaas één enkele ochtendglorie. De mooiste van de hele tuin.

Daar zit de sleutel. Kijk eerst naar wat er staat, en dan naar wat er niet staat. Welke tak draagt het geheel, en waar buigt hij heen? Vaak vormen drie lijnen van ongelijke lengte een scheve driehoek. De lege ruimte ertussen heet ma, en die is geen gebrek maar deel van het werk.

Het materiaal vertelt het seizoen: pruimenbloesem in de late winter, irissen in de vroege zomer, chrysanten en verkleurd blad in de herfst. Rikyū leerde volgens Kawabata dat je geen volledig geopende bloemen gebruikt. In de winter staat in de theekamer nog altijd vaak één witte camelliaknop, met een paar druppels water erop, alsof de dauw er nog ligt. En kijk naar de vaas: een ruwe pot of een bamboe koker is nooit bijzaak.

Ikebana zien in Japan

Als je er eenmaal op let, zie je ikebana overal. In de tokonoma van een ryokan staat een bloemstuk naast een hangrol, afgestemd op het seizoen, en tempels en hotellobby's tonen grotere stukken. In Kyoto kun je de Rokkakudō bezoeken, de zeshoekige tempel waar het begon. Ikenobō houdt de Tanabata-tentoonstelling uit de Edo-tijd nog elk jaar in ere. En volg je zelf een les, dan merk je meteen hoe moeilijk het is om met drie takken iets eenvoudigs te maken.