Japans design: wabi-sabi en de kunst van het weglaten

Wat is Japans design?

Japans design is geen enkele stijl, maar een familie van keuzes: hoeveel tekens een voorwerp krijgt, hoeveel leegte eromheen blijft, en of slijtage een fout is of een deel van het verhaal. Die keuzes zitten in een theekom, een verpakking, een perron en een gevel.

Wabi-sabi is het begrip dat bezoekers het eerst horen. Het waardeert wat tijdelijk, onvolmaakt en bescheiden is. Een gebogen tak kan daarin thuishoren, en een kom die niet glad is getrokken. Het is een houding, geen recept dat je op elk product plakt.

Naast die oude houding bestaat een moderne industrie van ontwerpers, architecten en alledaagse voorwerpen. Het overzicht van Mode & esthetiek legt deze gids naast kleding. Het profiel wabi-sabi blijft bij de filosofie. Hier gaat het om hoe die filosofie in dingen terechtkomt.

Wabi-sabi, ma en kintsugi

Drie woorden dekken een groot deel van wat mensen als Japans design herkennen. Ze komen niet uit één woordenboekdefinitie, en ze worden in het Westen soms te glad gebruikt. Toch wijzen ze ergens concreets naartoe.

Wabi-sabi groeide mee met de theeceremonie en met een zen-gevoeligheid voor het gewone. Een kom mag een putje hebben. Een oppervlak mag de hand van de maker tonen. Bescheidenheid is hier geen gebrek aan vakmanschap, maar een keuze om het materiaal niet te overschreeuwen.

Ma betekent de tussenruimte: de pauze die twee dingen betekenis geeft. In een kamer is dat de lege tatami. In een ontwerp is het de marge die een teken laat ademen. Zonder die leegte wordt een vlak alleen maar vol.

Kintsugi repareert gebroken keramiek met lak en een zichtbare ader van goud of een vergelijkbare glans. De breuk verdwijnt niet. Hij wordt de lijn van het voorwerp. Dat staat dicht bij de waardering voor het onvolmaakte, zonder dat elk gerepareerd bord automatisch wabi-sabi heet.

Alledaagse voorwerpen zonder opsmuk

Dezelfde gedachte daalde af naar spullen die iedereen aanraakt. MUJI, voluit Mujirushi Ryohin, werd bekend met voorwerpen zonder opzichtig merk: gedekte kleuren, een functie die je in één oogopslag leest, een verpakking die niet om aandacht vraagt. Art director Kenya Hara beschreef de onderliggende leegte als ruimte die de gebruiker zelf invult.

Naoto Fukasawa ontwierp voor dat huis een cd-speler die je met een trekkoord aanzet, als een ventilator. Het gebaar is ouder dan het apparaat. Zulke ontwerpen worden wel super normal genoemd: zo vanzelfsprekend dat je ze bijna niet als ontwerp ziet. Dat is een compliment in deze traditie.

Ook kleding kreeg die richting. Uniqlo bouwde een garderobe van herhaalbare, stille kledingstukken, LifeWear genoemd, bedoeld om lang mee te gaan in plaats van een seizoen te roepen. Het is een bedrijf, geen tempel van wabi-sabi. Het laat wel zien hoe weglaten een industrie kan worden, naast de straatmode die juist tekens stapelt.

Ontwerpers en architecten

Een handvol namen maakt de lijn van kom naar gebouw leesbaar. Het zijn geen heiligen, wel ankers die in boeken en op bouwplaatsen terugkomen.

Waar je de principes terugziet

Je hoeft geen museum binnen te lopen om de keuzes te zien. Een station laat een leeg perron spreken. Een gebakje zit in een doos die precies past en niet meer. Een maaltijd krijgt ruimte op het blad, zodat elk stuk een eigen plek heeft. Dat zijn alledaagse vormen van dezelfde terughoudendheid.

Er zijn ook zalen die het gesprek expliciet voeren. 21_21 Design Sight in Roppongi, mede opgezet door Issey Miyake en gehuisvest in een gebouw van Ando, maakt tentoonstellingen over alledaagse voorwerpen. Japan kent daarnaast een nationale Good Design-prijs, die ontwerp al decennia als deel van industrie en cultuur behandelt, zonder dat een prijs een voorwerp mooi maakt.

Op reis vallen dezelfde keuzes op naast drukkere wijken. Harajuku stapelt tekens. Een theehuis of een betonzaal haalt ze weg. Japans design is de tweede beweging. Beide kloppen, en ze verklaren elkaar.

Zelf kijken: één ding tegelijk

De bruikbare les is kijken, niet namaken als een stijlboek. Eén materiaal, één kleur, één voorwerp in een blikveld maakt de rest leesbaar. Dat advies duikt op in interieurs en in de manier waarop een presentatie in Japan vaak weinig woorden op een vlak zet.

Weglating kan ook leeg aanvoelen als er niets te lezen overblijft. Wabi-sabi heeft textuur nodig: een nerf, een oneffen glazuur, een lijn van een reparatie. Zonder dat spoor wordt leegte alleen afwezigheid. Het vak zit in wat je laat staan.

Wie vanuit kleding komt, kan de kimono ernaast leggen. Ook daar telt het seizoen, de lege mouw en het patroon dat niet het hele vlak vult. Japans design en Japanse kleding stellen vaak dezelfde vraag: hoeveel is genoeg om iets te laten zien.