Geisha en maiko: de kunst achter de witte schmink

Wat is een geisha?

Een geisha is een professionele entertainer die gasten vermaakt met traditionele dans, muziek en gesprek. Het woord betekent letterlijk persoon van de kunsten. In Kyoto zeggen ze geiko, vrouw van de kunsten, en heet een leerling maiko, dansend meisje. In Tokio heet een leerling hangyoku.

Geisha werken in een hanamachi, letterlijk bloemenstad. Kyoto telt er vijf: Gion Kobu, Miyagawa-cho, Pontocho, Kamishichiken en Gion Higashi. Een geiko kiest bovendien een vak. De tachikata zijn de danseressen. De jikata zingen, spelen shamisen en slaan de trommels, zonder witte schmink en zonder pruik. Juist die muzikanten worden schaars.

Hoe ontstonden geisha?

De eerste geisha waren mannen. In Yoshiwara, het plezierkwartier van Edo dat in 1618 werd gesticht, zorgden mannelijke artiesten voor muziek en grappen op de feesten. Later heetten zij taikomochi of hokan. Pas in het midden van de achttiende eeuw kwamen er vrouwen bij. Volgens de overlevering was Kikuya uit de wijk Fukagawa rond 1750 een van de eersten.

De vrouwen werden al snel populairder dan de mannen. De eigenaren van Yoshiwara registreerden hen als geisha bij een eigen kantoor, de kenban. Zo bleven zij gescheiden van de courtisanes van de wijk. Een geisha droeg een witte kraag, een courtisane een rode. En een geisha knoopte haar obi op de rug. Iedereen kon zien waarvoor ze kwam: voor de kunst.

In Kyoto begon het anders. Daar schonken meisjes in theehuizen bij tempels en schrijnen thee aan pelgrims, en volgens een bekende theorie leerden ze er kabukidans en shamisen bij. Rond 1793 was de geisha Tomimoto Toyohina in Edo zo beroemd dat Kitagawa Utamaro haar steeds opnieuw tekende. Het Rijksmuseum in Amsterdam bewaart een van die prenten. Toyohina leest een lang vel papier met chrysanten, en de achtergrond glinstert van mica.

Zijn geisha prostituees?

Nee. Dat misverstand is hardnekkig. De verwarring komt vaak van de oiran, de courtisanes van de hoogste rang in Yoshiwara. Zij droegen lagen kostbare gewaden en een enorm kapsel vol spelden, en knoopten hun obi aan de voorkant. Dat gold als teken van hun beroep. Een geisha knoopte haar obi op de rug en bood kunst en gezelschap.

Eerlijk is eerlijk: de grens was niet overal even scherp. Volgens nippon.com stonden sommige prefecturen vóór de antiprostitutiewet van 1957 openlijk toe dat geisha in erkende wijken ook seksuele diensten aanboden. Een geiko van nu is een vakvrouw die haar hele loopbaan blijft oefenen. Norie, al ruim twintig jaar geisha in de Tokiose wijk Asakusa, zei het tegen DW zo: een geisha leert nooit uit.

Van shikomi tot erikae: zo word je geisha

Vroeger begonnen meisjes op hun tiende of dertiende. Nu kan dat pas na de leerplichtige schooljaren, rond je vijftiende. Een aspirant-maiko trekt in bij een okiya, het huis dat haar onderdak geeft en opleidt. Het eerste jaar heet shikomi. Ze doet huishoudelijk werk, leert de omgangsvormen en het dialect van Kyoto, en gaat elke dag naar dansles.

Daarna volgt ongeveer een maand minarai, kijkend leren. De leerling gaat mee naar de ochaya, de theehuizen waar de feesten zijn, en kijkt af bij een oudere zus: een ervaren geiko die haar onder haar hoede neemt. Dan komt de misedashi, haar officiële debuut als maiko. Vanaf die dag loopt ze in het volle maiko-kostuum door de wijk.

Na vijf à zes jaar volgt de erikae, letterlijk het wisselen van de kraag. De rode kraag van de maiko maakt plaats voor de witte van de geiko. Een geiko moet uiteindelijk zelfstandig worden en haar eigen zaken regelen. Een pensioenleeftijd is er niet. Volgens de stad Kyoto haken juist op dit punt veel vrouwen af, uit zorg om geld.

Maiko of geiko: zo zie je het verschil

Een maiko zie je van ver. Haar obi hangt als een lange sleep bijna tot op de grond: de darari-obi. Haar kimono heeft lange, zwierende mouwen. Ze draagt haar eigen haar, opgestoken in een klassiek kapsel vol kanzashi, sierspelden met bloemen en motieven van het seizoen. Ze loopt op okobo, hoge houten sandalen, met een klein mandje voor de ozashiki aan haar arm.

Een geiko is ingetogener. Ze draagt een pruik, kortere mouwen, minder spelden en gewone lage sandalen. Op feestdagen verandert het beeld. Bij de opening van het nieuwe jaar, in de meeste wijken op 7 januari, dragen geiko en maiko spelden met aren van rijst. En op 1 augustus, bij hassaku, dragen maiko het yakko-shimada-kapsel en geiko de klassieke shimada. Ze groeten hun leraren en theehuizen dan met omedeto-san dosu.

Ozashiki: een avond in de ochaya

Een ozashiki is een besloten feest in een ochaya. De eigenaresse regelt alles: welke geiko en maiko komen, het eten van een cateraar, de inrichting van de kamer. De geisha zelf komen uit de okiya. Op de tatami volgen dans, muziek, gesprek en spelletjes. Bij tora tora speel je steen-papier-schaar met je hele lichaam, bij konpira fune fune tik je om beurten op een klein sakevoetje, in het ritme van de shamisen.

Er is één drempel: ichigen-san okotowari, geen nieuwe gasten zonder introductie. Volgens de stad Kyoto is dat geen snobisme. Het theehuis wil zijn gasten kennen om ze beter te ontvangen. Er zitten ook meer vrouwen aan tafel: geisha-kenner Peter Macintosh ziet jonge Japanse vrouwen met een goed inkomen nu zelf een avond met geiko organiseren.

Waar zie je geisha in Kyoto?

Het mooiste antwoord: op het toneel. Elke hanamachi geeft een eigen dansvoorstelling. In april opent in Gion Kobu de Miyako Odori, sinds 1872, met de roep miyako odori wa yoiyasa. In mei volgt de Kamogawa Odori in Pontocho, ook sinds 1872. Voor de oorlog zaten Charlie Chaplin en Jean Cocteau daar in de zaal.

Kamishichiken heeft de Kitano Odori, Miyagawa-cho de Kyo Odori en Gion Higashi in november de Gion Odori. Treft je reis geen voorstelling, ga dan naar Gion Corner, een klein theater bij het danstoneel van Gion Kobu. Daar zie je in ongeveer een uur Kyotose dans door een maiko en andere traditionele kunsten.

Eén keer per jaar gaan de deuren verder open. Na de gezamenlijke voorstelling Miyako no Nigiwai in juni organiseren de vijf wijken Gokagai no Yube, een officieel diner in toprestaurants met geiko en maiko aan tafel. Zo beleef je een ozashiki zonder introductie. Check vooraf de officiële sites voor data en aanmelding.

Fotograferen in Gion: de regels

Hanamikoji, de bekende straat door Gion, is een gewone openbare weg. Veel steegjes ernaast zijn dat niet: het zijn privéwegen. In 2019 verbood de wijkraad van Gion Minamigawa daarom het fotograferen op die privéwegen. In mei 2024 kwamen er borden bij aan beide kanten van Kosode-koji, een steeg van zo'n negentig meter. Toeristen en rondleidingen mogen er niet in en niet fotograferen, en de borden noemen een boete van tienduizend yen.

Die boete is niet wettelijk afdwingbaar, schreef de Asahi Shimbun, maar de boodschap is duidelijk. De steeg is van Yasaka Nyokoba Gakuen, de school waar geiko en maiko les krijgen. Isokazu Ota van de bewonersraad zei dat niemand zulke borden wil, maar dat het leven van de buurt voorgaat. Geiko en maiko kwamen soms nauwelijks nog door de steeg.

Blijf dus op de openbare straten, loop niemand achterna en fotografeer geen geiko of maiko zonder toestemming. Zij zijn op weg naar hun werk. Ook de officiële site van de vijf hanamachi vraagt je om niet te fotograferen op de openbare weg, omdat het de bewoners stoort.

Memoirs of a Geisha en het echte verhaal

In 1997 verscheen Memoirs of a Geisha van de Amerikaan Arthur Golden. Het boek ging volgens The Guardian minstens vier miljoen keer over de toonbank en werd in 2005 verfilmd. In zijn dankwoord bedankte Golden vooral Mineko Iwasaki, ooit een van de bekendste geiko van Gion.

Iwasaki was daar niet blij mee. In 2001 klaagde ze Golden aan bij een federale rechtbank in Manhattan. Volgens haar had hij anonimiteit beloofd, en wekte het boek ten onrechte de indruk dat zij als kind was verkocht en dat haar maagdelijkheid was geveild. Ze schikten later buiten de rechtbank. Iwasaki schreef daarna haar eigen verhaal, Geisha, a Life.

Ook de film kreeg kritiek. Hij werd grotendeels in Californische studio's opgenomen, en de drie vrouwelijke hoofdrollen gingen naar niet-Japanse actrices, onder wie Zhang Ziyi. Wil je weten hoe geisha echt leven, luister dan naar de vrouwen zelf.

Hoeveel geisha zijn er nog?

In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw telde Japan zo'n tachtigduizend geisha, zegt Peter Macintosh. Nu zijn het er volgens hem nog ongeveer achthonderd, verspreid over zevenenveertig erkende wijken. Fabriekswerk, karaokebars en hostessclubs trokken in de loop der jaren klanten en jonge vrouwen weg.

Kyoto houdt het best stand. Kort na de oorlog telde de stad nog ruim zeshonderd geiko en maiko, in 2000 waren het er zo'n 250. In april 2024 kwam de stichting van de vijf hanamachi uit op 211: 155 geiko en 56 maiko. Klein, maar springlevend.